SPV blogspot Gerard: DE SPV IN DE SAMENLEVING
Ik ben Gerard Lohuis, werkzaam bij BuurtzorgT Groningen en als docent verbonden aan de Hanzehogeschool (Opleiding SPV) en Rino Groep Utrecht. Tevens werkzaam voor de redactie SP van de beroepsvereniging.
In een reeks blogs wordt er stilgestaan bij ontwikkelingen in onze samenleving die van grote invloed zijn op ons welbevinden. En daardoor op het werken in de sociale psychiatrie.
De kracht van het ik ten opzichte van de verbinding met de ander.
De sociale psychiatrie houdt zich bezig met de invloed van de samenleving op iemands welbevinden. We staan er niet voortdurend bij stil maar hebben er wel dagelijks mee te maken in ons werk. Mensen die werkloos raken. Vluchtelingen die ontheemd zijn geraakt. Bedrijven die alsmaar hogere eisen stellen aan werknemers. Jongeren die de lat te hoog leggen. Burn-out, depressie, verslaving of erger; mensen die de aansluiting met anderen in de samenleving verliezen.
De samenleving is momenteel aan stevige veranderingen onderhevig. In een aantal blogs zal er vanuit verschillende invalshoeken gekeken worden naar de invloed van diezelfde samenleving op ons psychisch welbevinden. Het gaat niet alleen om stikstofcrisis, bedreiging van het klimaat, het land dat ineens te klein is voor de migranten waarbij de samenleving nationalistischer wordt, woningnood of het gegeven dat rijken alsmaar rijker worden. Over ieder van deze onderwerpen is van alles te vermelden. In deze blog wordt er gekeken naar de ontwikkeling van de individu die zich al dan niet verbonden voelt met de ander. En wat dat voor het geestelijk welbevinden kan betekenen.
Moderne media zorgen voor toegankelijkheid van kennis. Het komt regelmatig voor dat iemand in het eerste gesprek zelf met een (vermoeden van een) eigen diagnose binnenkomt. Op internet is van alles te vinden rondom symptomen en een beetje puzzelen kan al snel tot een eigen gestelde diagnose leiden. Ervan uit gaande dat de SPV uitgaat van gelijkwaardigheid en niet van gelijkheid in het contact met de hulpvrager, is daar in goede samenwerking wel uit te komen. De betrokkene heeft meer kennis over zichzelf en de SPV heeft meer kennis over psychische problematiek. Hier wordt de waarheid een proces van een gedeelde werkelijkheid. Er moet bij gezegd worden dat diagnosen ook maar afspraken zijn en niets zeggen over de beleving van degene om wie het gaat. En dat dezelfde symptomen nogal eens leiden tot verschillende diagnose, afhankelijk van degene die de diagnose stelt. Het zou goed zijn om de nieuwe inzichten vanuit de Nieuwe GGZ toe te passen. Het gaat hierbij om en beschrijving van symptomen en minder om de diagnose vanuit de DSM 5.
Tegelijkertijd zien we in de samenleving een andere ontwikkeling die hier haaks op lijkt te staan. Iedereen lijkt recht te hebben op een eigen waarheid, waarbij men zich meer en meer in het eigen loopgraaf van gelijk-hebben lijkt te begraven. Je hoeft op internet maar op zoek te gaan naar een theorie die jouw waarheid bevestigt en je vindt deze ongetwijfeld ergens tussen al die andere waarheden. In Voor ieder wat waars omschrijft Rob Wijnberg het als ‘de waarheid is geprivatiseerd en individualistischer geworden en daardoor steeds minder een collectief gegeven’
Helaas lijkt Nietzsche hiermee gelijk te krijgen toen hij stelde dat de waarheid niet langer van buiten de mens kwam (geloof, of een hogere macht) maar uit de mens zelf. Het werd een kwestie van machtsverhoudingen. Het leidde tot keuzevrijheid, zelfontplooiing en persoonlijk geluk. Het bracht veel goeds. Burgerrechtenbewegingen, vrouwenrechten, erkenning inheemse volkeren en vrijheid voor de homobeweging. Na de wereldoorlog raakte de samenleving vereconomiseerd. Marktdenken en privatisering kwamen opzetten. Helaas deed daarmee ook en rendementsdenken zijn intrede. Het gaat niet langer om morele bespiegelingen rond de waarheid maar waarheid werd verpakt in een product dat onze bourgondische behoeftebevrediging moet dienen. Er moet zo veel mogelijk geld verdiend worden ook al gaat het ten koste van de gezondheid. Het online-gokken wettelijk toestaan, bleek vragen om problemen. De aanbieder is het te doen om zo veel mogelijk geld binnen te halen, ten koste van extra verslaafden. Producten worden zodanig gemaakt dat ze binnen een beperkte tijd kapot gaan of vervangen moeten worden. Het gaat niet om duurzaamheid maar om geld verdienen. Of het nu om een gloeilamp, t.v. of mobiel gaat. Internet is zodanig gemaakt dat kinderen er zo lang mogelijk op ‘blijven hangen’. Het is de fabrikant om zichzelf te doen en niet om (de gezondheid van) de ander
Levinas spreekt zich hier nadrukkelijk over uit. “Ik mag de ander niet gebruiken voor eigen doeleinden en de ander is nooit ongewild te integreren voor mijn eigen doeleinden”. Volgens Levinas was de Ander een weerloos schepsel dat een appèl doet op mijn verantwoordelijkheid. Met andere woorden, het staat nogal haaks op de manier waarop we nu met de waarheid omgaan ten koste van de ander. De Zuid Afrikaans filosofie en levensvisie ubuntu gaat ervan uit dat we alleen iemand zijn doordat de ander ons laten zien wie we zijn. We zijn steeds met elkaar verbonden en hebben elkaar nodig”.
Daarbij wordt er over de waarheid flink gepolariseerd want iedereen lijkt rechten te ontlenen aan het eigen vermeende gelijk. En als er aan het recht getornd wordt, kookt het snel over. Dat was te zien tijdens de jaarwisseling. Dit jaar mocht voor het laatst vuurwerk verkocht worden en werden openbare vuren niet overal meer toegestaan. Sommigen voelden dat als “er wordt ons iets ontnomen” waarna een bepaalde groep besloot om dat niet te accepteren. En ging politie en hulpverleners te lijf. Veranderingen vragen om enige inschikkelijkheid maar als sommige politici de uitspraak van een rechter al niet accepteren, waarom zou de bevolking dat dan wel doen. Autoriteit is niet meer als vanzelfsprekend. Dat komt niet uit de lucht vallen want politici en leiders, die een voorbeeldfunctie zouden moeten dienen, lijken de afgelopen jaren het niet meer zo nauw met de eigen autoriteiten te nemen. Sommigen doen zelfs dingen die de democratie omverwerpen. Onder invloed van autocratische leiders die op de schaal van liegen tussen nul en honderd, tegen de negentig aanlopen, lijkt het recht van de sterkste te prevaleren boven menselijkheid. Kort samengevat: er is reuring, er is dreiging, er is iets fundamenteels aan het veranderen en niemand weet hoe dit gaat aflopen.
Dat heeft consequenties op het welbevinden van mensen. Tolerantie neemt af, strijd neemt toe, onzekerheid sluipt binnen en er is sprake vaneen afname van gezamenlijke verantwoordelijkheid. De sociale cohesie komt onder druk te staan en er ontstaat een battle of the fittest. Het wantrouwen krijgt meer kans wat terug te zien is wanneer zelfs de overheid zich vastdraait in geïnstitutionaliseerde wetgeving waardoor mensen in de problemen komen door diezelfde overheid. De problemen bij de uitgekeerde kinderbijslag is er een voorbeeld van, waar we van kunnen leren. “Want bureaucratie kan vervelend zijn, maar maakt ook veel mogelijk”, aldus Rob Wijnberg (Wijnberg 2023).
Gelukkig zijn er ook mensen die de handen voor de ander uit de mouwen steken wanneer de bureaucratische raderen vastlopen. Denk maar aan al die mensen die zich inzetten voor de Voedselbank of mensen die niet klagen over bureaucratie maar deze eigenhandig omzeilen en naar andere oplossingen zoeken. Michelle van Tongerloo haalt met crowdfunding geld binnen om degene die het meest in de steek zijn gelaten door het systeem, een menswaardig perspectief te bieden. In de zorg gaat het helaas ook te vaak om geld verdienen. Het “Dikke Ik” van de instelling gaat daarbij boven het belang van de individuele hulpvrager. Om die reden is het bijvoorbeeld nog steeds niet goed gesteld met de bemoeizorg in Nederland omdat de groep te klein is om er een verdienmodel van te maken. En weigeren sommige ziekenhuizen soms hulp. Lees van Tongerloo er maar op na.
En dat is waar de SPV een rol vervult, kan vervullen, moet vervullen. Zich niet mag neerleggen bij een tendens waarbij mensen elkaar in de steek dreigen te laten of door anderen buitengesloten worden. In de Reith Lectures haalt Rutger Bregman in zijn zoektocht naar medemenselijkheid Margaret Mead aan: ‘Twijfel er nooit aan dat een kleine groep bedachtzame, toegewijde burgers de wereld kan veranderen. Dat is zelfs het enige wat ooit verandering teweeg heeft gebracht.’ (Bregman, 2025). Bregman doet een oproep aan mensen met een morele ambitie. Wat mij betreft zouden dat SPV-en kunnen zijn. Omdat de SPV altijd aan het verbinden is. Vanuit epidemiologische inzichten, zoals hier beschreven, proberen de werkelijkheid en daarmee de samenleving van positieve krachten te voorzien. Vanuit medemenselijkheid omdat we nu eenmaal met elkaar verbonden zijn. Iedereen heeft zijn recht op zijn eigen werkelijkheid en recht om mee te doen. Erbij te horen. Want wie zich buitengesloten voelt, gaat zijn eigen recht halen. Die wil de woning voor de eigen groep, die wil meer geld voor zichzelf (waarover in de volgende blog meer) en die wil eigen kansen ten koste van de ander.
Zoals Florence Nightingale en verpleegkundigen de wetenschappelijke geneeskunde hebben vormgegeven, zo zou de SPV de katalysator kunnen zijn om verbinding tot stand te brengen. Niet door het stellen van diagnosen maar door mensen te helpen hun ding te laten doen, zoals in de Nieuwe GGZ. Het gaat om een heldere visie, een haalbare strategie en een onverzettelijke vasthoudendheid om het doel te bereiken om uitsluiting van mensen te voorkomen. Om de iatrogene ontwikkeling van de huidige samenleving, waarin het meer en meer om ‘het ik’ gaat, een halt toe te roepen.
* Bregman, R, Reith Lectures 2025 via de website van de Correspondent. In februari 2026 verschijnt zijn boek hierover.
* De Nieuwe GGZ | desocialebenadering-template www.denieuweggz.nl/nl
* KEIJ, J. De filosofie van Emmanuel Levinas: in haar samenhang verklaard voor iedereen,
uitg. Klement, Kampen (2006) ISBN 90-77070-90-7
* Tongerloo, M. v. Er komt een land bij de dokter Uitg. De Correspondent 2024 ISBN 9493254526
* Wijnberg, R. Voor ieder wat waars (2023) Uitgeverij De Correspondent ISBN 978-9493254428
