SPV blogspot Gerard: “Het nut en waarom van behandelen in de GGZ”
Ik ben Gerard Lohuis, werkzaam bij BuurtzorgT Groningen en als docent verbonden aan de Hanzehogeschool (Opleiding SPV) en Rino Groep Utrecht. Tevens werkzaam voor de redactie SP van de beroepsvereniging.
De GGZ lijkt meer en meer een panacee voor alle psychische problemen? Steeds meer Nederlanders slaan de weg naar de hulpverlening in en het lijkt erop dat het psychisch lijden toeneemt. Of minder wordt verdragen?
Wanneer vier op de tien Nederlanders in het leven te maken krijgen met een psychische aandoening en jaarlijks 1,3 miljoen mensen een beroep doen op de GGZ, en dat in een tijd waarin de welvaart groot is voor het merendeel van de Nederlanders, kan de vraag gesteld worden of we psychisch gezien steeds meer lijden. Wat is er aan de hand als één op de zeven jongeren nu een beroep doet op de GGZ en dat in 2015 nog één op de elf was?
Dit is deel 1 waarin er stil gestaan wordt bij het waarom van al dat behandelen en of er mogelijk andere, betere oplossingen denkbaar zijn. In blog twee wordt hierna de vraag behandeld of het niet beter is om de pathogene vraag (wat veroorzaakt de ziekte) te vervangen door de salutogene vraag (wat houdt iemand gezond ondanks blootstelling aan stressoren).
De vraag om GGZ
Flip Jan Van Oenen geeft in zijn boek Verdragen aan dat het verdraagvermogen in onze samenleving aan het afnemen is. We lijken minder bestand tegen ongerief en leed of vinden het gewoner worden om hulp in te schakelen als we er zelf (even) niet meer uitkomen. Het risico is dat hulpverlening dan iets paradoxaals krijgt; mensen gaan geloven dat hulp beter is en daardoor neemt juist het vertrouwen af dat we het zelf kunnen oplossen. Het idee dat sommige leed nu eenmaal bij het leven hoort, lijkt daarmee in tegenspraak. Het lijden moet weg, uitgebannen worden en om dat beter te kunnen, heeft de hulpverlening meerdere diagnosen gecreëerd en iets tot ziekte geüpgraded. We verdragen het maar moeizaam dat bepaald leed nu eenmaal bij het leven hoort. En als het leed er is, moet er snel iets aan gedaan worden. Een collega die in echtscheiding lag en door somberheid overmand het werk even niet aankon, moest van de UWV-dokter zo snel mogelijk een intensieve behandeling gaan volgen om weer aan het werk te kunnen. De arts kon met voorrang verwijzen en erger moest voorkomen worden. Mijn collega kreeg de tijd niet om even het spoor bijster te zijn na een huwelijk van meer dan twintig jaar.
Tegelijkertijd leven we in een onrustige tijd. In een samenleving waarin veel gaande is. Niet iedereen is daar evengoed tegen bestand. Jan Rotmans spreekt in Kanteltijd (Rotmans, J. 2026) dat we in een tussentijd leven waarin oude systemen niet meer werken en het nieuwe zich nog niet heeft ontwikkeld. Het leidt tot chaos en onzekerheid. Denk hierbij aan het economische systeem dat de natuur en welzijn uitholt (stikstofcrisis en CO2-crisis). Het democratisch systeem dat niet meer lijkt te functioneren (autocratische leiders en populisme over links en rechts), het energiesysteem dat hapert (we moeten naar duurzame energie), het zorgsysteem dat overbelast is geraakt (te veel evidence en te weinig herstelgericht) en het onderwijssysteem dat niet meer lijkt te voldoen om het beste uit onze kinderen te halen (CITO-gecertificeerd was te lang de norm). De oude systemen, aldus Rotmans, draaien om efficiency, effectiviteit en rendement. De nieuwe systemen hebben behoefte aan vertrouwen, kwaliteit, keuzevrijheid en ontplooiingsruimte. Dat geeft veel onrust, zowel links als rechts op het politiek spectrum. Rotmans geeft erbij aan dat de chaos nodig is als voorwaarde voor wezenlijke verandering. Dat neemt niet weg dat het een nare tijd is met veel onrust en ongemak. Het wachten is op het kantelpunt en volgens Rotmans is het nodig dat 25% van het systeem de kanteling inzet, waarna de rest zal volgen. In zijn boek geeft hij aan dat er tegelijkertijd een soort onderstroom gaande is van allerlei initiatieven waarin mensen bezig zijn om de uitdagingen op genoemde terreinen aan te pakken. Inner Development Goals (IDG’s) is een raamwerk van innerlijke vaardigheden en kwaliteiten die mensen nodig hebben om de grote maatschappelijke uitdagingen aan te gaan. Het is inmiddels een wereldwijde beweging van duizenden professionals, wetenschappers die in hubs, communities en non-profitorganisaties bezig zijn de complexe problemen aan te pakken. Dat loopt uiteen tot het ontwerpen van huizen die minder belastend zijn voor het milieu, gezonde akkerbouw en verantwoord leren omgaan met technologie. Klinkt idealistisch maar is noodzakelijk om de kanteling naar een humanere leefwereld in gang te zetten. Ik vertrouw erop dat de mens slim genoeg is om zich aan te passen om te voorkomen dat de wereld om zeep geholpen wordt. Niet dat ik het allemaal nog mee ga maken want dit proces gaat lang duren.
Het is niet vreemd dat in zo’n onzekere tijd de druk en stress toenemen. De mens krijgt meer te verdragen maar evenzeer zorgen de maatschappelijke ontwikkelingen voor toenemende druk en onzekerheid. We stellen hoge eisen aan onszelf, er is een hoge prestatiedruk, we worden via digitale wegen overspoeld met informatie alles moet sneller en beter en moeten bovenal alles uit het leven halen. Het klinkt als topsport en dat is het ook. Geen wonder dat overbelasting op de loer ligt. Hier tegenover staat dat we nog nooit zo’n grote welvaart hebben gekend (dat geld niet voor mensen die in armoede leven of dagelijks met schuldenproblematiek worden geconfronteerd)
De GGZ heeft zich dit blijkbaar aangetrokken want de toeloop is enorm. Tegelijkertijd lijkt het erop dat hoe welvarender we zijn (geworden), des te meer psychische problemen er zijn. Voor een deel kan het niet anders dan dat we te veel psychisch leed als behandelbaar zijn gaan zien en daarbij diagnosen hebben bedacht om behandelingen mogelijk te maken. Goed bedoeld, maar schiet het hierbij z’n doel niet voorbij? Trudy Dehue heeft ons al duidelijk gemaakt dat door reïficatie iets tot een probleem kan worden gemaakt terwijl het dat in wezen niet is. Reïficatie of verdinglijking ontstaat bijvoorbeeld door een depressie te zien als een concreet iets in iemands hersenen, in plaats van een verzameling gedragingen en emoties. In een vorig blog beschreef ik al eens hoe jongeren door de huisarts ingestuurd werden vanwege een depressie en suïcidale ideaties. Alle symptomen wezen naar een depressie maar we stuurden de jongeren weg vanwege ‘het lijden aan het leven’. De gedachte dat ze niet succesvol en elke dag gelukkig waren, was onverdraaglijk en werd omgezet in depressie en dood-willen. Ze verlieten opgelucht de spreekkamer omdat ze niet depressief waren en doorkregen dat ze door de eigen opgelegde hoge eisen vast waren gelopen. En dat een expert had verteld dat ze niet depressief waren. Het is al bijzonder dat een GGZ-expert hier aan te pas komt om te normaliseren wat er gaande is. Zou de GGZ vanuit preventie veel vaker moeten doen, normaliseren van levensproblemen. Helaas denken steeds meer mensen dat de professional het voor ze kan oplossen. Voor de critici: normaliseren is wat anders dan bagatelliseren want de jongeren die we zonder diagnose wegstuurden, gaven we wel het advies om er met andere jongeren, de voetbaltrainer, pastoor of ouders er over te gaan praten om de gedachte dat ze een loser waren, te ontmantelen.
Natuurlijk zijn er mensen die door ontwrichtende levenservaringen, trauma of door een erfelijke, biologische gevoeligheid kwetsbaar zijn en wel degelijk therapeutische hulp nodig hebben. We zien ze in de sociale psychiatrie waar hulpverleners hun best doen om deze mensen te helpen bij het vinden van hun weg in het leven. En in eetstoornisklinieken, traumacentra, psychiatrische klinieken, crisisafdelingen. Het zijn geen eenvoudige problemen en hulp is steevast jarenlang, mogelijk levenslang, nodig. Door de erfelijke aanleg raken ze de controle over zichzelf kwijt en kunnen ze de eigen emoties niet of onvoldoende beheersen waardoor ze met de buitenwereld in conflict komen, of de buitenwereld met hen. Of ze haken in stilte af en in een individualistisch ingestelde samenleving ontberen ze contact of verbinding.
We weten ook dat levensproblemen wel degelijk kunnen leiden tot psychische problemen.
Iemand anders die ons dat heeft laten zien, wat levensproblemen met je doen, is Tim ’S Jongers. In zijn publicatie Armoede uitgelegd aan mensen met geld (‘S Jongers, T. 2024) laat hij zien hoe diep geldgebrek ingrijpt in het welzijn en functioneren van mensen. Het gaat van ongezonde leefstijl tot je waardeloos voelen en van het idee hebben dat je er maatschappelijk minder toe doet tot een gebrek aan zelfvertrouwen.
Van Oenen stelt dan ook dat ‘Betaalbare huizen, een basisinkomen, dat soort voorzieningen kan een deel van de mensen uit de ellende helpen’. Het is ontnuchterend hoe hij er aan toevoegt “Therapie kan bijstaan bij het verdragen. Daarnaast kan het enorm verrijkend zijn; je kunt je eigen geestesproces beter begrijpen en meer begrip krijgen voor anderen. Dat draagt uiteindelijk bij aan een betere, meer verdraagzame samenleving. Dus ik gun iedereen een paar gesprekken met een therapeut – maar niet omdat het leed wegneemt, want dat doet het bijna niet.” (Berger, L. 2025) Tegelijk houdt van Oenen ons een spiegel voor, en ik ben het met hem eens, dat de GGZ te veel de suggestie heeft opgeworpen om voor al het psychisch leed een oplossing, dan wel behandeling te hebben. Alleen al in de suggestie schuilt het risico dat mensen denken dat ze iets mankeert waar een behandeling voor nodig is. Het zou al veel schelen dat mensen weten dat na enkele maanden bij veel mensen een depressie vanzelf overgaat. Maar de snelheid van het leven, de maakbaarheid en de reïficatie er voor zorgen dat we het niet volhouden. Of zoals onlangs iemand tegen me zei “Ik kan het leven niet meer aan”. Het verlies van z’n baan had de relatie zo onder spanning gezet, dat zij er ook vandoor was gegaan. En nu was het goed mis met hem. Foute boel en hij moest behandeld worden. Ik vroeg me werkelijk af in welk toneelstuk ik verzeild was geraakt. Ieder ander zou z’n kop in het zand willen steken en een tijdje niets meer willen voelen. Soms kan vlucht- of vermijdingsgedrag een tijdje nodig zijn om het vol te houden! Of een tijd aan iets te veel alcohol te buiten gaan om niet te voelen.
Om terug te komen op de kanteling; de GGZ heeft zich een te grote broek aangemeten door voor het psychisch leed een diagnose met evidence behandelvorm en AKWA-behandelrichtlijnen te bedenken. Kantelen houdt in dat er kritisch gekeken wordt naar de werking van dit systeem. Het kan iatrogene effecten vanuit het systeem zelf veroorzaken. Stigmatisering, mensen uitsluiten op basis van diagnosen, vermeend behandelrendement dat niet waargemaakt wordt, het idee dat een psychisch probleem behandeling nodig heeft omdat het nu eenmaal beschikbaar is, dat psychisch leed niet bij het maakbare leven zou mogen horen en bovenal dat een professional nodig is. Het is geen aanklacht tegen de GGZ maar wel en oproep om zich weer een positie aan te meten die het verdient. Misschien heeft het systeem ons te veel verleidt om in ziektes te denken. Te veel denken vanuit pathogenese, op zoek naar wat de ziekte veroorzaakt. Wat zou er gebeuren als we het omdraaien en kijken naar mensen die ondanks alle opgelopen stress toch in staat gebleken zijn om het leven aan te kunnen. Vanuit salutogenese. Hoe blijft iemand gezond ondanks het feit dat er allerlei stressoren in het leven spelen. Socioloog Aaron Antonovsky focust op het vergroten van veerkracht en het effectief omgaan met stress. Het is interessant wat ons dat kan brengen, een andere invalshoek voor het benaderen van mensen met psychische problemen. Daar over zal ik in een volgende blog uitweiden.
Gerard Lohuis
Antonovsky, A. (1987). Unraveling the mystery of health: How people manage stress and stay well. Jossey-Bass.
Berger, L. Deze therapeut wil dat we minder in therapie gaan mei 2025 De Correspondent
‘S Jongers, T. Armoede uitgelegd aan mensen met geld 2024 Uitg. De Correspondent ISBN 97.89493.2544.66
Rotmans, J. (2026). Kanteltijd- op weg naar een betere wereld. Uitg. Prometheus ISBN 97.89044.6585.90
